Rejection Sensitivity

Jia Jiang heeft zijn diepgewortelde angst voor afwijzing overwonnen. In zijn TED talk vertelt hij hoe hij dit gedaan heeft. Die talk vormt voor mij een mooie aanleiding om een blogartikel te schrijven over Rejection Sensitivity, de overmatige gevoeligheid voor (toekomstige) afwijzing. Veel personen met HSP zijn omwille van hun diepgaande verwerking extra vatbaar voor deze gevoeligheid.

Twee redenen waarom deze TED talk waanzinnig interessant is

Ten eerste vormt de talk een prachtige aanleiding om een artikel te schrijven over Rejection Sensitivity. Jia Jiang leert ons hoe we op een leuke manier de overmatige gevoeligheid voor afwijzing kunnen overwinnen.

Ten tweede toont hij hoe hij een diepgeworteld persoonlijk probleem aanpakt vanuit een krachtige groeimindset. Leven naar de gedachte "laat er ons een levensexperiment van maken" vormt voor mij een sterk therapeutisch middel om bepaalde levensproblemen zoals bijvoorbeeld verslaving aan te pakken.

Wat is Rejection Sensitivity en waarom is dit belangrijk voor mensen met HSP?

Prof. Elke Van Hoof heeft in haar boek Hoogsensitief hernieuwde aandacht gegeven aan Rejection Sensitivity in relatie tot HSP. Personen met HSP hebben immers een grote kans om deze overmatige gevoeligheid voor potentiële toekomstige afwijzing te ontwikkelen.

Acceptatie door groepsleden, en de nood om ergens bij te horen, zijn belangrijke menselijke basisbehoeften. Deze diepmenselijke noden sturen en motiveren heel wat van ons gedrag. Mensen zijn sociale dieren en leven van nature in groep. Tot een groep behoren helpt een persoon om een identiteit op te bouwen en zin in het leven te vinden. Depressie, angst, eenzaamheid en kwaadheid zijn vaak voorkomende gevolgen van sociale uitsluiting.

Ernstige of vaak voorkomende afwijzing in het verleden, zeker bij jonge kinderen, kan een hypotheek leggen op toekomstige relaties.

Rejection Sensitivity is een overmatige gevoeligheid voor mogelijke (toekomstige) afwijzing. Een persoon met Rejection Sensitivity voelt zich binnen sociale relaties snel afgewezen, of heeft vaak het idee dat hij of zij tekort schiet, of niet aan de verwachtingen voldoet.

Dit gevoel kan zo sterk zijn dat de persoon onbewust anticipeert op een mogelijke toekomstige afwijzing, bijvoorbeeld door te pleasen of door situaties te vermijden.

Personen met Rejection Sensitivity zijn overmatig alert op de sociale reacties van belangrijke anderen. Het zenuwstelsel komt in een verhoogde staat van paraatheid. Het stress-systeem vindt dan geen rust en is voortdurend op zoek naar bewijzen voor afwijzing. Onbewust wordt er op potentieel gevaar geanticipeerd.

Een alarmmodus die in twee scenario's wordt getriggerd

Je kan het concept van Rejection Sensitivity goed begrijpen als een alarmmodus die in één van onderstaande scenario's wordt geactiveerd:

• bij een situatie waarin de persoon denkt of het gevoel krijgt dat hij of zij anders is dan de anderen, er niet bij hoort, niet gewaardeerd wordt, niet aardig wordt gevonden;
• bij een situatie waarin de persoon het idee heeft niet goed te doen als kind, werknemer, collega, partner, ouder of vriend(in). De persoon heeft een perceptie van falen. Hij of zij voelt zich door de mand vallen of tekort komen, en kan niet aan de verwachtingen voldoen.

Personen met HSP zijn vaak bijzonder gevoelig om negatieve overtuigingen te ontwikkelen die met het zelfwaardegevoel geassocieerd worden:

Ben ik wel goed genoeg?
Doe ik het wel goed?
Houdt er wel iemand van mij?
Mag ik er zijn als persoon?

Wat is de achterliggende reden?

HSP wordt gekenmerkt door de diepgaande verwerking van prikkels. Een persoon met dit persoonlijkheidskenmerk verwerkt de externe en interne zintuiglijke informatie op een diepgaande manier, en verbindt alles diep in de hersenen met alles.

Mede door die diepgaande verwerking hakken een moeilijke jeugd of vroege negatieve ervaringen dieper in bij personen met HSP. Hoogsensitieve mensen geven vaak meer gewicht aan deze gebeurtenissen dan niet-hoogsensitieve mensen. Personen met HSP zijn vaak om die reden gevoelig voor afwijzing. Wanneer iemand in het verleden afwijzing gekend heeft, is de kans groter dat hij of zij later minder succesvol omgaat met situaties van afwijzing. Er treedt in de toekomst vermijdingsgedrag op: personen met HSP gaan anticiperen op mogelijke negatieve situaties waar een element van afwijzing, dreiging of angst in vervat zit.

Gedachten als "Ik ben niet goed genoeg" of "Niemand houdt van mij" worden diepgaand verwerkt en aan heel wat gegevens en situaties verbonden. De persoon met Rejection Sensitivity gaat op zoek naar bewijzen in de buitenwereld die zijn of haar mindset en overtuiging kunnen bevestigen. De persoon kan de gedragingen of uitingen van anderen verkeerd interpreteren. Soms worden er conclusies getrokken die los staan van de feitelijke gebeurtenis. De gevonden "bewijzen" worden opnieuw diepgaand verwerkt en uitgebreid aan het verleden, heden en toekomst gelinkt.

Door deze diepgaande verwerking traumatiseert de persoon met Rejection Sensitivity zichzelf opnieuw en opnieuw. Om die reden worden personen met HSP en een gevoeligheid voor afwijzing een meester in het anticiperen op potentiële toekomstige afwijzing.

Bij de diepgaande verwerking stopt het verhaal nog niet

Ook overprikkeling kan leiden tot stressgerelateerde problemen en een verhoogde kwetsbaarheid. Wanneer de overprikkeling de overhand neemt, zit het stress-systeem aan het stuur. Personen met HSP lijken dan vaak overstuur en "overgevoelig".

Wanneer het stress-systeem het gaspedaal indrukt, gebeurt er heel wat met onze gedachten en overtuigingen. We vallen terug op onze automatische piloot, op onze onderbewuste geprogrammeerde scripts, zonder sturing en relativering van de prefrontale cortex.

Voor we het goed beseffen tuimelen we in onze eigen overtuigingen, valkuilen en issues. We bekijken de wereld vanuit de mogelijkheid van afwijzing, dreiging, angst en onzekerheid. Het moeras van schuld, schaamte en spijt wordt vervolgens diepgaand verwerkt, en kleurt en stuurt opnieuw de manier waarop we naar de wereld kijken.

Een mechanisme gekend als zelfvoorspellende voorspelling treedt op. Als er afwijzing verwacht wordt, is het niet gemakkelijk om open en neutraal in contact met anderen te stappen. Vaak worden de goede bedoelingen van anderen niet meer gezien.

Wat zijn mogelijke gevolgen van Rejection Sensitivity?

Zonder volledig te willen zijn, een aantal mogelijke gevolgen:

• Personen met Rejection Sensitivity gaan extra zorgen voor anderen. De persoonlijke grenzen worden in het pleasen niet meer gerespecteerd, en personen met HSP verliezen zichzelf in de ander.
• Er ontstaat een emotionele loop: het moeras van schuld, schaamte en spijt wordt bij voorbaat gevoeld. Die gevoelens triggeren de angst voor afwijzing. De angst geeft op zijn beurt heel wat zorgen. Als-dan-scenario's en had ik maar-scenario's worden diepgaand verwerkt en leiden tot teleurstelling, boosheid of zelfs agressie. Deze reactiepatronen triggeren op hun beurt opnieuw het moeras van schuld, schaamte en spijt. En zo verder.
• "Toch maar niet naar het personeelsfeestje gaan om geen teleurstelling op te lopen?" Het moeras van schuld, schaamte en spijt leidt vaak tot vermijdingsgedrag. Maar dit vermijdingsgedrag heeft een lastig effect: de kans op een positieve ervaring daalt.
• Naast het feit dat personen met HSP en Rejection Sensitivity vaak weinig geduld hebben, hebben ze ook vaak een grote prestatiedrang en een goed ontwikkeld perfectionisme. De persoon met HSP gaat steeds voor een vlekkeloos parcours en resultaat, terwijl hij of zij altijd voeling houdt met alles wat er fout loopt. Om die reden kunnen personen met HSP waanzinnig hard zijn voor zichzelf en hun omgeving. Complimenten worden bij voorbaat niet geloofd.

Samenvattend

Wanneer een persoon in het verleden afwijzing heeft gekend, is de kans groter dat hij of zij later minder succesvol omgaat met situaties van afwijzing. Iemand met HSP kan zijn issues diepgaand gaan verwerken, en zo terechtkomen in een creatieve, intensieve, maar negatieve spiraal. De persoon met HSP wordt creatief in het negatieve.

De overtuigingen worden door iemand met HSP diepgaand verwerkt, waardoor er op zoek wordt gegaan naar bewijzen voor zijn of haar overtuiging. Wanneer die bewijzen daaropvolgend nogmaals diepgaand worden verwerkt, wordt er binnen de kortste keren Rejection Sensitivity ontwikkeld: anticipatie op mogelijke afwijzing in de toekomst. Deze mensen leven in een voortdurende verhoogde waakzaamheid of hypervigilantie.

Dit is zeer uitputtend.

Wat helpt

Het maakt verschil als je als hoogsensitief persoon met je eigenschap hebt leren omgaan of niet. Het is daarom van belang dat een persoon met HSP de valkuilen én de kwaliteiten van dit persoonlijkheidskenmerk leert begrijpen. Zelfzorg en zelfregulatie, kortom proactieve coping én zelfcompassie, zijn belangrijk in dit verhaal.

De zelfcompassietrainingen die focussen op mildheid naar jezelf toe, zijn bijzonder wenselijk en werkbaar bij HSP'ers die last hebben van verhoogde waakzaamheid voor potentiële afwijzing.

In het artikel Zelfcompassie als training ga ik daar dieper op in.

De TED talk

Veel plezier bij het bekijken van de TED talk van Jia Jiang: What I learned from 100 days of rejection, bekijk hem hier.

Groeten,

Mathieu Devies

Bronnen

Gebaseerd op:

• Elke Van Hoof, Hoogsensitief (Lannoo Campus, 2016)
• Jia Jiang, What I learned from 100 days of rejection (TED talk)
• onderzoek rond Rejection Sensitivity en sociale uitsluiting binnen de sociale psychologie
• het concept zelfvoorspellende voorspelling (self-fulfilling prophecy)
• mijn eigen praktijkervaring als klinisch psycholoog en lichaamsgericht therapeut