De kracht van het onderbewuste

Via de evolutietheorie en wat neurofysiologie komen we te weten hoe onze onderbewuste patronen en overtuigingen ons dagelijks leven kleuren, en wat we eraan kunnen doen.

En waarom ons emotionele brein zo belangrijk is.

The secret of change is to focus all of your energy not on fighting the old, but on building the new.

Socrates

"Ik en mijn ingebakken weerstand om veranderingen aan te pakken… wat moet ik ermee?"

"Als ik voor een publiek moet spreken, dan gaat het fout. Ik krijg nauwelijks lucht en kan niet meer helder denken…"

Veel mensen hebben heel wat therapieën geprobeerd en boeken gelezen zonder al te veel resultaat. Soms zijn de neurologische paden in onze hersenen die voor vastgeroeste gedragspatronen zorgen zo diep, dat ze lelijk in de weg zitten op het pad naar transformatie. Je wilt veranderen of jezelf "helen", maar telkens lijk je terug in jouw oude patronen te vervallen.

Vervelend.

Waarom werken bewuste therapieën soms niet?

Vaak zijn therapieën en zelfhulptips op het bewustzijn geënt. Onze bewuste geest vormt echter het topje van de ijsberg. Onder water, in ons onderbewuste, bevindt zich een veel groter domein dat aangesproken kan worden. Daar heeft een verandering veel meer effect. Als we willen veranderen of als we willen helen, moeten we dus het onderbewuste aanpakken.

Waarom is het onderbewuste zo belangrijk?

Ons onderbewuste is zeer belangrijk omdat het onze waarneming van de werkelijkheid inkleurt. We zien de werkelijkheid niet objectief, maar gekleurd. Dé werkelijkheid bestaat niet. Je gaat onbewust filteren en alleen maar op datgene letten wat je op dat moment bezighoudt. We zien dus eigenlijk wat we willen zien. De bril waardoor je naar de wereld kijkt, beïnvloedt de manier van in het leven staan.

Uit wetenschappelijk onderzoek weten we dat we van onze ervaring doorheen de dag gemiddeld slechts 5 procent bewust ervaren en beïnvloeden. De overige 95 procent wordt door ons onderbewustzijn waargenomen en gestuurd.

Het innerlijk geluk en welzijn van een persoon hangt sterk af van de onderbewuste patronen, overtuigingen en conclusies. Deze zijn voor het grootste deel gebaseerd op automatische, snelle impulsen en programma's die gevormd zijn door eerdere, soms nare, levensjaren en leerervaringen.

Neurofysiologie en evolutie

De evolutie leert ons dat de hersenen in een aantal delen opgesplitst kunnen worden.

Het meest primitieve deel van ons brein is de hersenstam. Dit is net bovenaan het ruggenmerg gesitueerd. Dit "reptielenbrein" regelt onze basisfuncties zoals ademhaling, bloeddruk, hartslag en metabolisme, en reguleert stereotype reacties en bewegingen.

Vanuit deze primitieve basis zijn de emotionele centra ontstaan: het limbische systeem. De emotionele centra van onze hersenen registreren naast honger, dorst en slaap ook gevoelens van pijn, woede, paniek en afschuw, én van liefde of extase. Door nieuwe vormen van leren, zoals conditionering, hebben dieren meer overlevingskansen gekregen.

De meest recente evolutie, een honderd miljoen jaar geleden, is de ontwikkeling van de neocortex. Door deze evolutie werd er heel wat mogelijk: zintuiglijke informatie begrijpen en combineren, over gevoelens nadenken, gevoelens hebben bij ideeën, kunst, symbolen, fantasieën. Maar ook het planmatig te werk gaan, doelen stellen, en zo verder. De neocortex maakt het mogelijk om gevoelens over gevoelens te hebben. Daardoor is er een heel palet aan subtiele en complexe gevoelsbeleving en gedachten bijgekomen.

De prefrontale cortex, een klein stuk van de neocortex aan de voorkant van ons hoofd, is als het ware de cockpit van het brein. Het biedt de mogelijkheid om te relativeren, te nuanceren, perspectief te zien, te leren uit vorige ervaringen, en onze gevoelens te controleren. In deze prefrontale gebieden ontstaan het bewustzijn, de creativiteit en de vrije wil.

Een volwassen autonoom bewustzijn en een automatisch kind-bewustzijn

Met de kennis van de evolutietheorie en de neurofysiologie van de hersenen kunnen we ons verder verdiepen in het belang van het onderbewuste. We maken de opsplitsing tussen een volwassen vrij bewustzijn en een automatisch kind-bewustzijn (onderbewuste).

Ons volwassen bewustzijn is vrij van dreiging en bij machte om het heden te ervaren zoals het werkelijk is: een staat van volledige vrijheid, onafhankelijkheid, volheid en innerlijke autonomie.

Ons kind-bewustzijn reageert echter in het heden op "vergelijkbare" emotionele situaties van vroeger. Ons emotionele brein "herkent" situaties, personen en objecten als symbolen die dezelfde emotionele reacties als "toen" uitlokken. We worden telkens opnieuw geconfronteerd met de pijn en stress uit het verleden, wat maakt dat we niet in staat zijn het heden in zijn volledige potentie te ervaren zoals het werkelijk is.

De kracht van het onderbewuste

Hoewel onze bewuste geest met aandacht en wilskracht alle onderbewuste patronen kan doorbreken, is het vaak zo dat onze onbewuste leefwereld veel bepalender is.

We weten reeds dat we doorheen de dag gemiddeld 5 procent van de werkelijkheid bewust ervaren en verwerken. 95 procent van de dag zijn we aan onze automatische programma's en de sturing van het onderbewuste overgeleverd. Daarbij komt dat het emotionele brein (onderbewuste) veel sneller dan het rationele brein (bewustzijn) prikkels verwerkt en erop reageert. De processor van het onderbewuste brein is een miljoen maal sneller dan die van de bewuste geest.

Tussen de neocortex en het limbische systeem zijn heel wat neuronale connecties. Aangezien het emotionele brein via ontelbare circuits met alle gedeelten van de neocortex verbonden is, geeft dit systeem een enorme macht om de rest van ons brein te beïnvloeden.

Concreet:

• We weten dat bij cruciale ervaringen en bij emotionele noodgevallen en stress ons bewustzijn zich aan het limbische systeem onderwerpt. In extreme situaties of onder aanhoudende stress vallen we terug op onze automatische piloot, dus zonder prefrontale sturing.
• Het emotionele brein scant de omgeving op gevaar. Vaak reageren we sneller dan we bewust denken. Dit gebeurt meer en meer in een periode van opgestapelde stress. We komen dan in een toestand dat we voortdurend alert zijn voor gevaar.
• Vaak gebruikt het emotionele brein het rationele brein voor eigen doelen. We bedenken talrijke verklaringen of uitvluchten voor onze gevoelens en reacties. We rationaliseren onze reacties. Verschillende cognitieve ballonnen worden door ons limbische systeem geactiveerd. Het is alsof een praatgroep de ene overtuiging na de andere influistert, waardoor onze valkuilen ons blijven parten spelen. Rationaliseren gaat over iets wat in het verleden is gebeurd met de kennis die men in het heden heeft, waardoor men gaat anticiperen en in de toekomst vermijdingsgedrag vertonen. Wanneer we vaak rationaliseren, bouwen we een beschermingslaag rondom onze belevingen. We storten als het ware een dikke laag beton om ons heen zodat we onze emotionele pijn niet meer hoeven te voelen.
• Wanneer een organisme met stress wordt geconfronteerd, zal het ofwel vechten, ofwel vluchten, ofwel bevriezen. Een stressrespons wordt door het onderbewuste gestuurd. Elk van ons heeft door vorige ervaringen stressmechanismen ontwikkeld. Deze zijn neurologisch in onze hersenen verankerd.

Herken je een aantal reacties als stressgedrag?

Vechten

Uiten van irritatie, boos worden, roepen, schelden, dreigen, stalken, roddelen, een verhaal beginnen vertellen, confronteren, discussiëren, gelijk willen hebben, agressief worden, vloeken, eisen, iemand op het matje roepen, weigeren om te doen wat er gevraagd wordt, luid spreken, verwijten, beschuldigen, poeslief doen, nuanceren, verantwoorden, assertief zijn, venijnig zijn, cynisch zijn, verantwoordelijkheid bij een ander leggen, met de deuren slaan, vragen blijven stellen, op voorhand willen winnen, slaan, revanche nemen, zeggen hoe het moet en regels stellen.

Vluchten

Weggaan, ontwijken, zich terugtrekken, black-out, zich isoleren, uitstellen, niets afwerken, zwijgen, slapen, in slaap vallen, afleiden en vragen stellen, doen alsof er niets is of alsof er geen probleem is, eten, drinken, drugs gebruiken, te laat komen, "daar doe ik niet aan mee", tv kijken, games spelen, Facebook, verdringen, fobieën, kuisen, werken, sporten, zelfmoord, vergeten, bij therapeuten gaan, overtuigingen en waarden erop nahouden.

Bevriezen

Wenen, hoofdpijn, spierpijn, kwaaltjes, flauwvallen, verkrampen, slappe benen krijgen, zweten, blozen, stotteren, niet uit je woorden geraken, burn-out, depressie, angst, droge mond, moe zijn, CVS, fibromyalgie, moeilijk ademen, zuchten, twijfelen, besluiteloos zijn, zelfverminking, stem verliezen, trillende stem, ijsberen, dichtklappen, piekeren, niet eten, knarsetanden.

Zelfvoorspellende voorspelling

Onze automatische piloot, de onbewuste mechanismen, patronen en overtuigingen, heeft een belangrijk effect op ons gedrag, onze uitstraling, gedachten en beleving van de werkelijkheid.

Als het stresssysteem het gaspedaal indrukt, gebeurt er heel wat met onze gedachten en overtuigingen. We vallen terug op automatische piloot, op onze onderbewuste geprogrammeerde programma's, zonder sturing en relativering van de prefrontale cortex.

Zonder het te beseffen tuimelen we in onze eigen overtuigingen, valkuilen en issues. We bekijken de wereld vanuit de mogelijkheid van afwijzing, dreiging, angst en onzekerheid. Deze overtuigingen kleuren en sturen opnieuw de manier waarop we naar de wereld kijken. In onze context, ervaringen en wereld(beeld) gaan we op zoek naar bewijzen voor onze eigen overtuigingen.

Zo kan je in een negatieve stress-spiraal terechtkomen. Want "wie zoekt, die zal vinden".

Hoe doorbreken we dit alles? Het helen van het emotionele brein

Er is hoop, en wel om verschillende redenen.

1. Als je je van het hier en nu bewust bent, draaien de onderbewuste scripts niet

Eén weg om geen slachtoffer te zijn van onderbewuste programma's is bewustzijn. Als een persoon in het hier en nu aandachtig en bewust aanwezig is, wordt hij of zij niet door zijn automatische stressresponsen geleefd. Met ons bewustzijn kunnen we onbewuste patronen bijsturen.

Dit kan over cognitief bewustzijn gaan, maar evengoed over lichaamsbewustzijn. Therapieën waarbij de focus op de fysieke sensaties ligt, het "gevoel", kunnen de lading van de ervaringen die tot die onbewuste patronen hebben geleid, transformeren. Op deze manier worden oude scripts of trauma's omgevormd of losgelaten.

2. We kunnen onze hersenen herbedraden waardoor neurologische paden veranderd worden en onze prefrontale sturing getraind wordt

Daar waar je jouw aandacht op richt, gaat de energie en groei naartoe. Neurobiologisch weten we dat gebieden in het brein die vaak geactiveerd worden, sterk gaan groeien en bloeien. We kunnen omwille van deze neuroplasticiteit de "mentale spier van aandacht en bewustzijn" trainen.

In het artikel Neuroplasticiteit, de theorie van hoop werk ik dit verder uit.

3. Er bestaan technieken en therapieën om toegang te krijgen tot en samen te werken met het onderbewuste

Via visualisatie, meditatie, alphatraining, hypnose, maar ook via spiertesten kan er met het onderbewuste gecommuniceerd worden. Hierbij is het belangrijk om de grammatica van de beeldtaal die het onderbewuste spreekt te kennen en te respecteren.

Heel wat therapieën en levenswijzen zijn op deze principes gericht. Zonder volledig te willen zijn, een aantal technieken die ik in mijn praktijk inzet of waar ik regelmatig naar verwijs:

Positieve psychologie. Alles wat je aandacht geeft, groeit. De vraag is waar jij je aandacht op wil richten: op het positieve of op het negatieve.

Mindfulness en meditatie. Een wetenschappelijk onderbouwde aandachtstraining die jou beter leert omgaan met stress, slapeloosheid, piekeren, depressie, burn-out en pijn. Mindfulness stimuleert ook de creativiteit en verbetert de communicatie. Het betekent: bewust aandacht geven aan wat er hier en nu is, gedachten, gevoelens, lichamelijke sensaties, zonder te oordelen. Het helpt om de prefrontale gebieden te activeren en, vanuit mildheid voor de situatie én voor jezelf, uit het moeras van schuld, schaamte en spijt te blijven.

Boeddhistische levensstijl. Braingym voor de prefrontale gebieden.

EMDR. Door oogbewegingen of andere bilaterale stimulatie (geluidsprikkels of tapping) wordt de activiteit van beide hersenhelften in de sensoriële en cognitieve zones gesynchroniseerd. Hierdoor komen de primaire emoties van het traumatisch voorval, de "fotografische" herinnering, in verbinding met rationele inzichten en taal. De veegbeweging deblokkeert de traumatische informatie en reactiveert het natuurlijke herstelsysteem van de hersenen, dat zo het werk kan voltooien. Volledige uitwerking in EMDR.

EFT of tapping. Emotional Freedom Techniques is een vorm van emotionele acupressuur. Een methode die de spanning of emotionele lading van een probleem of klacht afneemt, en je zo emotioneel en fysiek bevrijdt. Bij EFT tik je met je vingertoppen op specifieke punten op je lichaam terwijl je je concentreert op je fysieke, emotionele of psychische pijn. Dit tikken maakt de emotie los, en de negatieve lading verdwijnt.

Slow breathing, hartcoherentie. Een bewuste buikademhaling helpt om de automatische stressresponsen stil te leggen. Met onze ademhaling kunnen we ons zenuwstelsel beïnvloeden en onszelf reguleren. Hartcoherentie is dé tool om ons autonoom zenuwstelsel te reguleren en duurzaam te ontspannen. Via het autonome zenuwstelsel krijgt het emotionele brein de fysiologische boodschap dat alles oké en veilig is. Het emotionele brein komt tot rust en opent zich voor genezing. Trainingen in hartcoherentie door de Aandachtsacademie worden gebundeld op hartcoherentietraining.be.

Journaling en vision boards. Een dagelijkse schrijfpraktijk kan effectief zijn om te leren op nieuwe manieren te denken. Doordat we de tijd nemen om onze gedachten neer te schrijven, kunnen we ons bewust worden van onze gedachten en gedachtenloops. Het opmaken van een vision board of mood board is zeer krachtig omdat je heel bewust je aandacht in een bepaalde richting stuurt.

Ten slotte

Geïnspireerde actie, een eerste stap nemen, is steeds van belang om tot verandering te komen. Goede voornemens, duidelijke doelen of nieuwe zienswijzen zijn immers niets waard zonder een eerste concrete stap.

Ik wens jou veel succes en plezier.

Groet,

Mathieu Devies

Bronnen

Gebaseerd op:

• Antonio Damasio, Descartes' Error en The Feeling of What Happens
• Joseph LeDoux, The Emotional Brain
• Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow
• Bessel van der Kolk, The Body Keeps the Score
• Stephen Porges, polyvagaaltheorie
• Donald Hebb, The Organization of Behavior
• Jon Kabat-Zinn, Mindfulness-Based Stress Reduction
• mijn eigen praktijkervaring als klinisch psycholoog en lichaamsgericht therapeut